Yeni uzunmüddətli tədqiqat, ultra-prosesli qidaların istehlakının artmasının, artıq çəkili və obez gənclərdə prediabetes riskini kəskin şəkildə artırdığını aşkar edib. Bu tapıntı, gündəlik yeyim vərdişinin, tip-2 diabetin inkişaf etmədən xeyli əvvəl qan şəkəri tənzimlənməsini zamanla pozduğunu göstərir.
Qida və Metabolizma jurnalında dərc edilən bu tədqiqat, ultra-prosesli qidaların yüksək olduğu pəhrizlərin metabolik sağlamlığa təsirini araşdırıb. Prediabetes gənclər arasında artan narahatlıq doğurur, çünki bu, erkən tip 2 diabetin yaranma ehtimalını artırır. Tip 2 diabet isə bir çox xroniki xəstəliklərin və yüksək ölüm nisbətinin səbəbidir. ABŞ-da, gənclər arasında tip-2 diabetin hadisə nisbətinin 100,000 nəfərə 17.9 hadisə olduğu hesablanır.
Obezlik, həm prediabetes, həm də tip-2 diabet üçün əsas risk faktorudur. Həyat tərzi amilləri – xüsusilə də sağlam olmayan yeyim vərdişləri və az fiziki fəaliyyət – burada əsas rol oynayır. Südlü içkilər, paketli qəlyanaltılar, marqarin və kolbasalar kimi ultra-prosesli qidalar enerji sıxlığına malikdir və yüksək miqdarda şəkər, duz və sağlam olmayan yağlar ehtiva edir. Bu qidalar həm də çox az lif və az sayda vacib qida maddələri təqdim edir. ABŞ-da bu qidalar orta hesabla insanın gündəlik kalori istehlakının yarısından çoxunu təşkil edir və bir sıra kardiometabolik xəstəliklərlə əlaqələndirilir. Bir çox tədqiqatlar böyüklərdə bu qidalarla obezlik və ya diabet arasındakı əlaqələri göstərsə də, gənc populyasiyaları əhatə edən tədqiqatlar məhdud və qeyri-dəqiq olub.
Bu əlaqəni daha yaxşı anlamaq üçün Cənubi Kaliforniya Universitetindən olan tədqiqatçılar 17-dən 22 yaşa qədər, yeniyetməlik dövründə artıq çəkisi və obezliyi olan 85 gənc iştirakçının məlumatlarını analiz etdilər. İştirakçılar ultra-prosesli qidaları nə qədər istehlak etdiklərini müəyyən etmək üçün iki dəfə 24 saatlıq qida hesabı verdilər. Onların qlükoza metabolizmi qlükoza tolerans testləri, hemoglobin A1c səviyyələri və insulin müqaviməti qiymətləndirmələri ilə ölçüldü.
Nəticələr təəccüblü idi. Üç il ərzində ultra-prosesli qida istehlakında 10 faiz artımın, prediabetes inkişaf etmə riskini 51% artırdığı və pozulmuş qlükoza toleransı riskini isə 158% artırdığı göstərildi. Artan istehlak həmçinin daha yüksək insulin müqaviməti ilə əlaqələndirildi və bədən kütlə indeksi, bədən yağ faizinin və yağ kütləsinin artması ilə müsbət əlaqə göstərdi.
Bu tapıntılar, ultra-prosesli qidaların metabolik risk altında olan gənclər üçün necə ziyanverici ola biləcəyinə işarə edir. İnsulin müqaviməti və beta hüceyrə funksiyasının pozulması tip-2 diabetin erkən əlamətləridir və tədqiqat, ultra-prosesli qidaları yüksək istehlak edən pəhrizlərin bu dəyişiklikləri sürətləndirə biləcəyini göstərir. Bu qidalar əlavə şəkər, duz və sağlam olmayan yağlarla zəngin olduğu üçün, ictimai sağlamlıq müdaxilələri üçün əsas hədəflərdir.
Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, kiçik nümunə ölçüsü bütün mümkün əlaqələrin aşkar olunmasını məhdudlaşdırır və tədqiqat nəticələri artıq çəkisi olmayan gənclərə aid olmaya bilər. Ultra-prosesli qidaların erkən metabolik disfunksiyaya olan tam təsirini aydınlaşdırmaq üçün daha iri tədqiqatlar lazımdır. Yenə də, bu sübutlar, ultra-prosesli qida istehlakının azaldılmasının sağlam çəki dəstəkləmək və tip-2 diabetin inkişafının qarşısını almaq üçün vacibliyini bir daha təsdiq edir.
Məlumatın mənbəyi:
Li Y. (2025). Qida və Metabolizma. doi: https://doi.org/10.1186/s12986-025-01036-6
